Rianne Letschert Rector Magnificus Universiteit Maastricht
Jana Witteman
Jana Witteman
Online redactiestagiair

Het advies van topvrouw Rianne Letschert: "Zorg dat je zichtbaar bent"

Rianne Letschert bestiert sinds 2016 de Universiteit van Maastricht, ze is de jongste vrouwelijke rector magnificus ooit én werd bekroond tot topvrouw van 2019. Wij belden haar om te vragen wat er voor nodig is om meer vrouwen naar die top te krijgen.

Rianne Letschert Rector Magnificus Universiteit Maastricht
Rianne Letschert Rector Magnificus Universiteit Maastricht Harry Heuts 2019

Rianne Letschert werd in 1976 geboren in Doetinchem. Na de havo besloot ze ook nog voor een VWO-diploma te gaan. Ze heeft de smaak te pakken en verhuist na de middelbare school naar Amsterdam om Rechten te studeren. Nu, twintig jaar later, bevindt ze zich nog steeds in de universitaire wereld. "Met veel plezier, maar ook wel met veel zorgen."

De weg naar de universiteit

"Binnen ons gezin was het helemaal niet vanzelfsprekend om te gaan studeren. Van mijn  familie was ik de eerste die naar de universiteit ging. En zonder dat ik eigenlijk precies wist wat het inhield, koos ik voor Rechten. Het is ook best moeilijk om op die leeftijd al zo’n keuze te moeten maken, ik heb daar zelf ook echt mee geworsteld."

"Op dat moment heb je het gevoel dat die keuze de rest van je leven gaat bepalen, dat is natuurlijk niet zo, maar zo voelt het wel. Als je kijkt naar wat ik gestudeerd heb en nu rector ben, dan had ik daar niet per se deze studie voor hoeven doen. Maar als je zeventien of achttien bent, dan heb je het idee dat die studiekeuze de rest van je leven gaat beïnvloeden."

Als je begint denk je dat jouw onderzoek de wereld gaat veranderen

Rianne Letschert

"Na mijn studie besloot ik door te gaan in de wetenschap. Al heb ik tijdens mijn promotieonderzoek vaak getwijfeld of ik het wel af zou maken. Vooral mentaal is het een zwaar proces. Als je begint denk je dat jouw onderzoek de wereld gaat veranderen, dat het de bestseller van de eeuw wordt. Uiteindelijk is dat dan niet het geval."

Vrouwen eisen veel van zichzelf

"Die twijfel was er bij veel vrouwelijke Assistenten in Opleiding, meer dan bij mannelijke collega's. Toen ik later zelf begeleider werd, heb ik veel gesprekken met mijn vrouwelijke assistenten in opleiding gevoerd als ze er doorheen zaten. De mannen die ik heb begeleid, hadden dat soort momenten nooit. Volgens mij komt dat doordat veel vrouwen perfectionistisch zijn, ze vinden dat het meteen geweldig moet zijn."

"Toch moeten we oppassen dat we niet generaliseren als het over mannen en vrouwen gaat. Wat ik heb gezien bij de vrouwen die ik heb begeleid - dat geldt overigens ook voor mezelf - is dat vrouwen misschien wat onzekerder zijn en snel kritisch op zichzelf. Mannen hebben meer vertrouwen in wat ze doen."

"Je ziet dat ook als er een vacature beschikbaar is. Mannen kijken naar de profielkenmerken en denken: 'ik probeer het gewoon'. Een vrouw twijfelt eerder als ze niet aan alle eisen voldoet. Je ziet bij mannelijke collega’s ook dat ze eerder iets inleveren wat nog niet helemaal af is. Zolang het maar voldoende is. Vrouwen willen het eerst afmaken tot in de puntjes. Dat is wel echt een verschil."

Het moet sneller

"We praten al heel lang over méér vrouwen aan de top, zowel onder hoogleraren als aan de managementkant. Maar het gaat veel te langzaam. Binnen onze universiteit streef ik naar een afspiegeling van 30 procent vrouwen in de hogere functies. Dat percentage halen we nog bij geen enkele universiteit in Nederland."

Het gaat veel te langzaam

Rianne Letschert

"We kunnen daarom wel nóg meer symposia organiseren, nog meer praten over de positie van vrouwen, de selectiecommissies aanpassen en ga zo maar door. Maar dat zijn we eigenlijk allemaal al jaren aan het doen. En dat levert dus te weinig op, het gaat veel te langzaam. Ik heb daarom gezegd: Als we die 30 procent niet halen binnen mijn eerste termijn, dan moeten we op een aantal faculteiten ook een quotum instellen. Want de vrouwen zijn er wel degelijk, alleen niet in de hoogste posities. Ze komen er op de een of ander manier niet doorheen."

"Als je op die manier aan een hogere functie komt, word je in Nederland al snel bestempeld als ‘excuustruus’. En ik heb dat zelf ook lang gedacht, maar inmiddels ben ik van mening veranderd. We kunnen wel blijven roepen dat er iets moet veranderen, maar zonder maatregelen trekken we de verschillen nooit recht. Dan hebben we in 2082 nog steeds het streefdoel niet gehaald. Het algemene beeld binnen moet veranderen: dat niet die ene vrouw op eenzame hoogte als rolmodel wordt gezien, maar dat het de norm is."

Wat je zelf kan doen

"Volgens mij moeten vrouwen meer voor zichzelf opkomen. Je mag kenbaar maken dat je die positie ambieert. Dat doen wij vrouwen niet zo vaak. We denken snel, 'we worden wel gevraagd als de tijd rijp is'. Maar je moet gewoon zelf zeggen: 'dit is mijn ambitie, wat moet ik daarvoor doen en hoe lang gaat dat duren?'. Dat zijn drie zinnen die je een vrouw niet vaak hoort zeggen."

Het is te makkelijk om te zeggen dat de Nederlandse vrouwen niet wíllen

Rianne Letschert

"Daarnaast moeten we goed kijken de manier waarop we vacatures aanschrijven. Dat heeft ook invloed op het aantal de vrouwelijke kandidaten. Bijvoorbeeld door de kwalificaties die worden genoemd. Vaak worden er eigenschappen gevraagd als doortastend of hard. Maar het is belangrijk goed na te denken over de bewoording van de profielschets. Dat betekent ook dat je je bewust moet zijn van je eigen vooroordelen wanneer je een kandidaat voor je hebt tijdens een sollicitatiegesprek."

"Dan zijn er nog een heleboel mensen die zeggen dat het een kwestie is van de Nederlandse cultuur. Dat veel vrouwen niet willen doorstromen naar de top. En deels klopt dat misschien. Maar de vrouwen die ik binnen de universitaire sector ken, hebben al meerdere jaren aangetoond dat ze op dat hoge? niveau willen werken. Dat is zeker geen negen tot vijf baan. Ook daar geldt, dat het voor iedereen haar eigen keus is. Er zijn genoeg vrouwen die liever minder werken zodat ze meer tijd hebben voor andere belangrijke zaken. Maar ik vind het te makkelijk om te zeggen dat de Nederlandse vrouwen niet willen."

"Zorg daarom dat je zichtbaar bent waar je werkt. Als je je verstopt en de credits aan een ander laat toekomen, val je niet op. Ook niet op het moment dat er nieuwe banen te verdelen zijn. Je kan best vanuit een teamgedachte werken en tegelijkertijd trots zijn op de dingen die je bereikt. Durf ook eerlijk te zijn over je ambities. Dat heb ik op een gegeven moment ook gedaan, zonder dat ik er echt mee te koop liep. Ik gaf wel duidelijk aan dat ik mezelf wilde blijven ontwikkelen. Dat hoeft niet als een raket omhoog, maar ik wil kunnen groeien in mijn functie."

Je kunt niet alles hebben

"Ik zeg vaak tegen jonge vrouwen dat je met een hoge functie ook een heleboel dingen niet kunt doen. Ik ben niet de moeder die elke dag op het schoolplein staat. En ik ben ook niet iedere middag aan het knutselen. Dat vind ik op bepaalde momenten echt jammer, maar het is keuze die wij als gezin hebben gemaakt. Je mag best accepteren dat je niet perfect bent. Al duurde het bij mij ook wel even voordat ik die verwachtingen kon loslaten. Diep van binnen ben ik een enorme perfectionist. Maar als je daaraan blijft vasthouden, dan val je om. Je bent niet de perfecte moeder en eigenlijk ben je nergens perfect in. Dat is oké."

Ja, maar jij bent er ook nooit

Rianne Letschert

"Laatst was ik een avond aan het borrelen met een groep vrouwen uit het dorp. Eén van de moeders vertelde dat mijn kinderen het zo fijn vinden in het weekend bij mij te zijn omdat ik nooit boos word. Daarop reageerde een andere moeder: 'Ja, maar jij bent er ook nooit, dus bij jou is het natuurlijk altijd leuk'. Dat kwam keihard binnen. Ik ben er misschien niet op de gebruikelijke tijdstippen, maar op andere momenten wel. In het weekend sta ik juist op alle sportvelden, koop ik cadeautjes voor de kinderfeestjes en zo kan ik nog honderd dingen noemen die ik wél doe. Maar die zijn gewoonweg minder zichtbaar."

Wees niet te streng voor jezelf

"Als je zo’n opmerking krijgt, kan je twee dingen doen: niets zeggen of reageren. Uiteindelijk heb ik tegen haar gezegd dat ik haar opmerking niet fijn vond, omdat ze het deed voorkomen alsof ik mijn kinderen verwaarloos. Maar ik ben daar misschien ook extra gevoelig voor. Er zullen altijd mensen zijn die oordelen. Jammer dan. Ik ben niet op de wereld om continu te doen wat anderen van mij willen. Dat wordt makkelijker als je wat ouder wordt, ik lig daar nu minder van wakker."

Toen besefte ik: wat ben ik in godsnaam aan het doen?

Rianne Letschert

"Ooit heb ik tot twee uur ’s ochtends kleine krokodilletjes geknutseld als traktaties voor mijn kinderen. Toen besefte ik: 'wat ben ik in godsnaam aan het doen? Waarom ben ik zo’n suffe traktatie aan het maken voor de moedermaffia op het schoolplein?' Ik besef nu dat dit niet nodig is. Dat zou ik meer vrouwen gunnen. Wees niet zo streng voor jezelf."

Kinderen zien het ook

"Het kan ook goed zijn voor kinderen om hun moeder te zien werken. De voorbeelden die ze zien bepalen hun wereldbeeld. In de gang waar ik werk hangen bijvoorbeeld de portretten van mijn voorgangers. Dat zijn allemaal mannen van 55 jaar of ouder. Ik liep daar eens met mijn dochter, waarop zij wilde weten wie deze mannen waren. Toen ik haar uitlegde dat het mijn voorgangers waren, was haar reactie: 'Oh, ze lijken allemaal op opa'. Dat vind ik geen stimulerend beeld. We mogen ons best realiseren dat kinderen dat zien. We zijn nu een generatie verder, maar hebben zo weinig vooruitgang geboekt voor de positie van vrouwen. Dat vind ik jammer."

"We moeten radicale dingen doen om dit te veranderen. In besturen zitten vaak allemaal mannen, die vervolgens kiezen voor het plaatje dat ze al kennen. Maar er moeten ook meer vrouwen solliciteren. Het werkt twee kanten op en de verantwoordelijkheid ligt bij alle partijen, niet alleen bij de man. Dus voor alle vrouwen geldt: laat jezelf zien. Mits je het ambieert natuurlijk."

Eng kan ook leuk zijn

"Ik heb altijd het idee gehad dat ik me extra moest bewijzen. Als er een vergadering was, wilde ik het beste voorbereid zijn. Ik kon nog wel eens het gevoel hebben dat ik niet genoeg wist. Dat komt misschien ook omdat ik jonger ben dan mijn collega’s. Als je in een omgeving functioneert met alleen mannen die ouder zijn dan jij, heb je al gauw het gevoel dat je moet bewijzen dat je het kan. Daarom pleit ik ook, naast meer vrouwen, ook voor meer jonge mensen in hogere functies."

"Inmiddels ben ik wel wat gehard. Maar het gebeurt nog steeds wel eens dat ik een academische ceremonie voorzit, met allemaal oudere mannen tegenover me, en dan denk: 'wat sta ik hier te doen? Kan ik het wel? Moet ik dit wel willen?'. Het blijft altijd nét een beetje buiten mijn comfortzone. En toch vind ik het leuk om te doen. Ik doe gewoon mijn best. Als dat niet goed genoeg is, dan ga ik wel wat anders doen."

"Ik denk dat we het antwoord voor andere topvrouwen niet per se moeten zoeken in nationale wetgeving. We kunnen beter per sector kijken waar het schort en harde afspraken maken. Sinds mijn voorzitterschap bij De Jonge Akademie van de KNAW (Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen) en nu als rector magnificus ben ik bij zoveel bijeenkomsten geweest waar dit steeds weer op de agenda staat. Maar de resultaten blijven achter, het levert alleen een kleine stijging in de cijfers.. Dat gun ik mijn dochter niet, dat ze over twintig jaar bij diezelfde meetings zit waar dan nog steeds hetzelfde verhaal wordt verteld."

Ook met af en toe een zeven kun je rector worden

Rianne Letschert

"Ik heb één van de meest geprivilegieerde banen die er is. Ik mag mezelf inhoudelijke blijven uitdagen in de thema’s die ik belangrijk vind. Maar, het is ook keihard werken, hoge competitie en veel werkdruk. Kies kritisch wat je wel en niet doet. Soms kun je helemaal opgeslokt worden in alles wat erbij komt kijken, zeker aan de start van je carrière. Zorg dat je selectiever wordt, zeker als je het wilt combineren met een privéleven. Goed kiezen is belangrijk. En bovenal, gun jezelf dat je niet altijd een tien hoeft te halen. Ook met af en toe een zeven kun je rector worden."